De aanleiding

De totale Sallandse Heuvelrug is 5.300 hectare groot. Een groot deel hiervan is opgenomen in Natura 2000, het Europese netwerk van beschermde natuurgebieden. Uit onderzoek blijkt dat de natuur in deze waardevolle natuurgebieden zwaar lijdt onder stikstof, veroorzaakt door industrie, verkeer, bedrijven, landbouw en huishoudens. De huidige neerslag van stikstof  is veel hoger dan leefgebieden van planten en dieren kunnen verdragen. Daarnaast lijdt het gebied onder verdroging en beperkt versnippering van verschillende landschapsonderdelen de uitwisseling tussen soorten. Als we niks doen, verdwijnen er plantensoorten, en daarmee ook de dieren die daarbij horen. Daarom is het noodzakelijk om nu in te grijpen.

Landelijke aanpak: PAS
Om de kwaliteit van beschermde natuurgebieden (Natura2000) te behouden is de landelijke Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) opgezet. Op landelijk niveau wordt gewerkt aan maatregelen om de uitstoot van stikstof terug te dringen. Lokaal nemen we maatregelen om de natuur te versterken. Met de PAS-maatregelen pakken Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten de effecten van de stikstofuitstoot op De Sallandse Heuvelrug aan. Door de natuur in een gebied te versterken gaat deze niet verder achteruit en ontstaat er ruimte voor bedrijven buiten het gebied om uit te breiden.

Onderzoeksresultaten: soorten staan onder druk
Voor alle Natura 2000-gebieden is onderzoek gedaan naar de huidige kwaliteit van de natuur en welke maatregelen noodzakelijk zijn voor het behoud van het gebied. In deze onderzoeksrapporten staat wat de doelen zijn voor het betrokken gebied en welke herstelmaatregelen waar en wanneer nodig zijn in drie perioden van zes jaar. Uit onderzoek op de Sallandse Heuvelrug blijkt dat de biodiversiteit met rasse schreden daalt vanwege verdroging, versnippering en verzuring door de uitstoot van stikstof.

Achtergrond: de Sallandse Heuvelrug door de jaren heen
Om uit te leggen wat er aan de hand is op de Sallandse Heuvelrug is het belangrijk om een stukje terug te gaan in de tijd. Het heidelandschap is de afgelopen 100 jaar namelijk ingrijpend veranderd. De heide, maar ook het agrarische cultuurland, was vrijwel boomloos. Er waren nauwelijks bossen. De aanwezige houtwallen en singels werden intensief beheerd als hakhout (soort knotwilgen-beheer). De flanken van de heuvelrug waren nat/moerassig. Er lagen natte heidevelden en vennen (als het Boetelerveld) en natte bloemrijke hooilanden. De drogere delen (op de flanken) waren in gebruik als akkers met graan, korenbloemen en klaprozen. Het landschap was open. Natte en droge natuur wisselden elkaar af. En landbouw en natuur lagen als een lappendeken door elkaar.

Verdroging
Door het uitvinden van de stoommachine en kunstmest, werden woeste gronden in hoog tempo ontgonnen. De natte heide werd ontwaterd (sloten) en ontgonnen voor de landbouw. De droge heide werd bebost voor de houtproductie. Door de intensiverende landbouw verdwenen de bloemen uit de graslanden en akkers. Drinkwaterwinning zorgt voor nog meer droogte. Met als gevolg: natte gebieden zijn veranderd in droge gebieden. Terwijl veel diersoorten juist die afwisselende omstandigheden met hun kenmerkende planten nodig hebben.

Versnippering
Daarnaast wordt op dit moment de heide ingesloten door bos, waardoor de heide niet meer in verbinding staat met het omringende landschap. Verschillende landschapsonderdelen, zoals heide en omliggende akkers, zijn nu fysiek van elkaar gescheiden door de aanplant van vele hectares bos. Er staat nu als het ware een muur van bos om de heide heen. Hierdoor is er niet of nauwelijks uitwisseling of verspreiding van verschillende soorten mogelijk. De kuiken van de wulp kunnen bijvoorbeeld de voedselrijke akkers in het buitengebied niet of lastig bereiken.

Verzuring
Daarnaast lijdt het gebied onder de neerslag van stikstof. Landbouw, verkeer en industrie zorgen voor veel stikstof in de lucht. Die stikstof waait naar de heide, en heeft daar een verzurend effect op de bodem. Stikstof is een voedingsstof voor planten. Het werkt als mest: sommige plantensoorten gaan er hard van groeien, waardoor ze andere soorten verdringen. Uit onderzoek blijkt dat de bodem op de Sallandse Heuvelrug op dit moment zo zuur is als schoonmaakazijn. De meeste plantenwortels en bodemschimmels (paddenstoelen) kunnen daar niet tegen en zijn vrijwel uitgestorven op de hei.
De heideplant kan behoorlijk goed tegen zuur, maar ook heideplanten krijgen nu last. Ze kunnen hierdoor niet meer alle benodigde voedingsstoffen uit de bodem halen. Met als gevolg dat ze een veranderende eiwitsamenstelling hebben. Daar hebben weer alle planteneters (insectenlarven) last van. Veel insecten zijn hierdoor vrijwel uitgestorven op de hei. En dat betekent weer iets voor de kuikens van vogels als het korhoen, de wulp en de tapuit, die deze insecten eten. Zij kunnen bijna geen voedsel meer vinden. Zo werkt een verandering in de luchtkwaliteit door in de hele voedselpiramide. Het hele systeem staat onder druk. Als we niks doen, verdwijnen er plantensoorten, en daarmee ook de dieren die daarbij horen.
Herstel en de uitbreiding van de heide is daarom noodzakelijk. Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten voeren de komende jaren de werkzaamheden uit, in opdracht van de provincie Overijssel.

Hoe zijn de plannen tot stand gekomen?
De maatregelen in het beheerplan voor de Sallandse Heuvelrug zijn opgesteld na afstemming met de bestuurlijke partners en maatschappelijke organisaties in de regio. Van 9 februari tot en met 23 maart 2015 heeft het ontwerp beheerplan ter inzage gelegen en was het mogelijk om een zienswijze in te dienen op het ontwerpbeheerplan. Tijdens deze periode konden belanghebbenden schriftelijk, via internet of mondeling reageren op de plannen. Op 9, 10, 11, 16 en 17 februari 2015 zijn er daarnaast op verschillende locaties in de provincie Overijssel informatieavonden geweest.
De staatssecretaris van Economische Zaken en Gedeputeerde Staten van Overijssel hebben de definitieve Natura 2000-beheerplannen voor De Borkeld, Sallandse Heuvelrug en Achter de Voort, Agelerbroek & Voltherbroek en de hierbij behorende Nota’s van Antwoord in juli 2016 vastgesteld. De bekendmaking van deze vaststelling is op 13 juli 2016 in de Staatscourant gepubliceerd. 

Kijk voor meer informatie over PAS op de website van de Provincie Overijssel>>>

Of

www.overijssel.nl/thema's/natuur-en-landschap/ontwikkelopgave-nnn/programmatische/